Seýrek duş gelýän ekstremal yssy we gurak howa iň howply tarapyny görkezýär.
Birinjisi, azyk krizisini goşup, Ýewropa. Fransiýanyň oba hojalyk konsalting ägirdi “Strategie Grains” kompaniýasynyň iň soňky hasabatynda ÝB-niň mekgejöwen önümçiliginiň 2022-2023-nji ýyllaryň ekin möwsüminde 55,4 million tonna çenli azaljakdygy çak edilýär, bu belki-de 15 ýylyň iň pes derejesi bolup, geçen ýyl bilen deňeşdirilende 20 göterimden gowrak pes. 2022-nji ýylyň güýzünde we gyşynda ÝB-niň azyk önümleriniň bahalary ýene-de ýokarlanyp biler.Mini reflektorlar, IDC birleşdirijileri we Welosiped tekerleriniň reflektorlary belläp geçmeli.
Ýewropa Komissiýasynyň Bilelikdäki Ylmy-barlag merkezi Ýewropanyň soňky 500 ýylyň içinde iň güýçli gurakçylygy başdan geçirjekdigi barada duýduryş berdi. Şeýle-de, Ýewropa Kosmos Agentliginiň baş direktory Aşbaher howanyň üýtgemegine baha berilmese, Ýewropanyň şu asyrda onlarça milliard dollara zyýan ýetirip biljekdigini aýtdy.
Ýewropada ekstremal temperatura üçin iň uly mümkin bolan howp, belki-de, Arktika buzluklarynyň ereme tizliginiň çaltlaşmagydyr. Ýerli wagt bilen 11-nji awgustda "Washington Post" tebigy habarlara - ýer we daşky gurşawa salgylanyp, iň soňky barlaglarda Arktikanyň ýylylygynyň köp alymlaryň garaşýanyndan has çaltdygy, Arktikanyň global ýylylygyň iň erbet sebitleriniň biridigi, iýul aýynyň ahyryna çenli Arktikanyň Şpitsbergen sebitinde 40 milliard tonna buzyň ummana eremegidir.
Birleşen Ştatlar hem uly gurakçylyk bilen ýüzbe-ýüz bolýar. ABŞ-nyň Gurakçylyk Gözegçisiniň iň soňky maglumatlaryna görä, günbatar Birleşen Ştatlaryň 55 prosenti häzir güýçli gurakçylyk derejesinden ýokary. ABŞ-nyň birnäçe habar beriş serişdeleri munuň 200 ýyldan gowrak wagtyň dowamynda döredilen iň güýçli gurakçylyk bolandygyny aýtdylar.
Ýewropa birden "howply habar berdi"
Seýrek duş gelýän ýokary temperatura we gurak howa Ýewropadaky azyk krizisini has-da erbetleşdirdi.
Fransiýanyň oba hojalyk maslahat beriş ägirdi “Strategie Grains” kompaniýasynyň iň soňky hasabatynda ÝB-niň mekgejöwen önümçiliginiň 2022-2023-nji ýyllaryň ekin möwsüminde 55,4 million tonna çenli azaljakdygy, belki-de 15 ýylyň iň pes derejesine düşjekdigi, ýyllyk 20 göterimden gowrak pese gaçjakdygy çaklanylýar. Çaklama iýul aýyndaky 65,4 million tonnadan 15 göterim pese gaçandygy, bu bolsa gurakçylygyň howpuny görkezýär.
Hasabatda Ýewropada 2022-nji ýylda mekgejöwen hasylynyň geljeginiň düýpli ýaramazlaşýandygy we 2007-nji ýyldan bäri iň pes derejesine ýetjekdigi aýdylýar.
Beýleki ekinleriň önümçiliginiň geljegi hem umytly däl. “Strategie Grains” ÝB-niň umumy däne önümçiliginiň 2022-2023-nji ýyllaryň ekin möwsüminde 8,5 göterim azaljakdygyny çaklaýar. Olaryň arasynda ýumşak bugdaý önümçiliginiň 5 göterim azalyp, 123,3 million tonna, arpa önümçiliginiň bolsa 3,7 göterim azalyp, 50 million tonna düşmegine garaşylýar, bu ikisiniň hem bäş ýyllyk ortaça görkezijiden pes.
Şeýle pessimizmiň sebäbi, bu seýrek gurakçylygyň ÝB-niň esasy azyk üpjün edijileriniň ählisine diýen ýaly täsir etmegidir: Fransiýa, Ispaniýa, Italiýa, Germaniýa we beýlekiler, günbatar we günorta-merkezi Ýewropada iki aýa golaý wagt bäri düýpli ýagyş ýagmady.
Italiýaly şaly daýhanlary şitilleriň yssy we gurak howada gurup, geçen ýylyň diňe 30 prosentini berýändigini aýdýarlar.
Dünýäniň zeýtun ýagynyň 50% -ini üpjün edýän Ispaniýa hem bu ýagdaýdan goragly däldi. Ispaniýanyň oba hojalyk ministri Luis Planas şu ýylky zeýtun hasylynyň öňki ýyllardan has pes boljakdygyny duýdurdy we zeýtun önümçiliginiň üçden bir bölegine çenli azaljakdygyny çaklady.
Däne önümçiliginiň keskin pese gaçmagy ÝB-niň azyk üpjünçiligine täsir eder, “Strategie Grains” 2022-nji ýylda 100,000 tonna we 200,000 tonna tapawudyň boljakdygyny çaklaýar.
Netijede, Ýewropanyň azyk önümleriniň çaklamasy eýýäm ÝB-de azyk önümleriniň bahalarynyň 2022-nji ýylyň güýz we gyş aýlarynda ýokarlanmagyny dowam etdirip biljekdigini çaklaýar.
Mundan başga-da, dünýäde iň uly mekgejöwen öndüriji bolan ABŞ-nyň Orta Günbatarynyň käbir bölekleri hem yssy we gurak howadan ejir çekýär, bu bolsa onuň önümçiliginiň azaldylmagy bilen baglanyşykly aladalary döredýär.
“Strategie Grains” kompaniýasynyň maglumatlaryna görä, şu ýyl global däne önümçiliginiň hem azalmagyna garaşylýar, bugdaý önümçiligi 0,8 göterim azalyp, 738,4 million tonna, mekgejöwen önümçiligi bolsa 3,6 göterim azalyp, 1,13 milliard tonna ýetmegi mümkin.
Soňky duýduryş: 500 ýylyň dowamynda iň güýçli gurakçylyk
Has aladalysy, Ýewropadaky gurakçylyk dowam edip biler, hatda ýagdaýyň has-da ýaramazlaşmagynyň mümkinçiligini hem aradan aýyrmaýar.
Ýewropa gurakçylyk gözegçisiniň iň soňky maglumatlaryna görä, ÝB-niň ýerleriniň 47 prosentine häzir gurakçylyk duýduryşy berilýär, 17 prosentine bolsa eýýäm has ýokary derejede. Umuman, ÝB-niň ýerleriniň 60% -den gowragy gurakçylyk sebäpli krizisde.
Ýewropa gurakçylyk gözegçisi üçin maglumat ýygnaýan ylmy işgär Andreanyň duýduryşyna görä, Ýewropa takmynan 500 ýylyň dowamynda iň güýçli gurakçylykdan ejir çekip biler diýip, "Sky News" habar berdi.
Andrea 2018-nji ýyldaky Ýewropa gurakçylygynyň örän güýçli bolandygyny we iň bolmanda soňky 500 ýylda şuňa meňzeş gurakçylygyň bolmandygyny, öz tejribesinde bolsa 2018-nji ýyldakydan has güýçli bolup biljekdigini belledi.
Dürli ýurtlarda Ispaniýadaky gurakçylyk has güýçli. Ispaniýanyň suw howdanlarynyň kuwwaty awgust aýyndan bäri pese gaçmagyny dowam etdirýär we kuwwatynyň diňe 40 göterimini galdyrýar, bu bolsa soňky on ýylyň şol döwri üçin ortaça kuwwatlylykdan 20 göterim pes.
Italiýa gurakçylykdan iň köp zyýan çeken ýurtlaryň biri bolup, iň uly derýa bolan —— Po derýasy 70 ýylyň dowamynda iň pes derejä düşdi. Hökümet Italiýanyň oba hojalyk önümçiliginiň üçden bir böleginden gowragyny öndürýän Po derýasy sebitinde adatdan daşary ýagdaý yglan etdi.
Fransiýa taryhdaky iň güýçli gurakçylykdan ejir çekýär, bu bolsa 100-den gowrak şäherde we obada agyz suwuna, oba hojalyk suwaryşyna we energiýa üpjünçiligine, şeýle hem suwa uly täsir ýetirýär. Ýerli daýhanlar gurakçylyk dowam etse, şu gyşda bazardaky süýt üpjünçiligine täsir ýetirip biljekdigini duýdurdylar.
Bu seýrek gurakçylyk Ýewropanyň ykdysadyýetine birnäçe ýaramaz täsirleri ýetirýär. Ýewropa Kosmos Agentliginiň baş direktory howanyň üýtgemegine gözegçilik etmezden, Ýewropanyň şu asyra çenli onlarça milliard dollar ýitirip biljekdigini ýa-da energiýa krizisiniň ýaramaz täsirlerinden has köp zyýan çekip biljekdigini duýdurdy.
Arktikanyň gyzyl baýdaklary
Ýewropada temperaturanyň aşa ýokary bolmagynyň iň uly mümkin bolan howpy, belki-de, Arktika buzluklarynyň ereme tizliginiň çaltlaşmagydyr.
“Washington Post” gazeti “Nature Communications-The Earth and the Environment” (“Nature journal Communications Earth and Environment”) žurnalynda çap edilen täze gözlege salgylanyp, köp alymyň garaşýanyndan has çalt ýylylyk duýýar diýip, CCTV News habar berýär.
Barlaglar Arktikanyň global ýylylygyň iň erbet sebitleriniň biridigini görkezýär, Arktikanyň Şpitsbergen adalarynda iýun aýynyň iň yssy aýy bolup geçýär. Bir wagtlar, iýul aýynda Arktika tegeleginde temperatura 32,5 gradus Selsiý derejesine ýetdi.
Aýratynlykda, bu gözlegde 1979-njy ýyldan 2021-nji ýyla çenli Arktika töweregindäki temperatura meýilleri seljerildi we Arktika ummanynyň Ýewraziýa böleklerinde, esasanam Barents deňzinde ýylylygyň dünýä boýunça ortaça derejeden ýedi esse ýokarydygy anyklandy.
Arktikadaky aşa yssy howa bir wagtlar dünýäni howsala salypdy we "Arktika eýýäm gysga ýeňli köýnek geýip bilýär" temasy gyzgyn tema öwrüldi.
Täze maglumatlar Barents deňzi sebitinde ortaça ýyllyk temperaturanyň soňky 20-40 ýylyň dowamynda her 10 ýylda 2,7 gradus Selsiý ýokarlanandygyny görkezýär, bu bolsa Barents deňzini we onuň adalaryny Ýer ýüzündäki iň çalt ýylylyk berýän ýere öwürýär.
Şeýle ýokary temperatura Arktika buzluklarynyň eremegini çaltlaşdyrýar. “Nature Communications-Earth and the Environment” žurnalynyň iň soňky ylmy maglumatlaryna görä, iýul aýynyň ahyryna çenli Arktika Swalbardynda 40 milliard tonna buz ummanlara eredi.
Mundan başga-da, dünýäniň iň uly adasy bolan Grenlandiýany örtýän buz gatlagy has çalt ereýär. Tehas uniwersitetiniň alymlary Grenlandiýa buz gatlagynyň umumy ereme möçberiniň temperaturanyň ýokarlanmagy sebäpli haýran galdyryjy derejede bolandygyny, hatda öňlerindäki buzuň ereme sesiniň hem eşidilýändigini aýtdylar.
Resmi çeşmelere görä, Grenlandiýanyň köp bölegi Arktika töwereginde ýerleşýär we adanyň takmynan 80 göterimi buz gatlaklary bilen örtülen, bu bolsa Antarktika buz gatlagyndan soň dünýäde ikinji orunda durýar we takmynan 1,8 million inedördül kilometr meýdany eýeleýär, şeýle hem ýyllyk ortaça temperatura 0 gradus Selsiýden aşak.
Iýun aýyndan sentýabr aýynyň başyna çenli Grenlandiýa buz örtüginiň ablýasiýa möwsümi. Emma 2022-nji ýylyň iýul aýyndan bäri Ýewropada adatdan daşary ýokary temperatura Grenlandiýadaky buzlaryň eremegini çaltlaşdyrdy. Barlagçylar howanyň üýtgemeginiň, ýagny ýokary temperaturanyň ýaramaz täsirleri dowam etse, Grenlandiýa buz örtüginiň has-da eremeginiň we global deňiz derejesiniň 7,5 metr ýokarlanmagynyň mümkindigini duýdurdylar.
Amerikanyň Günbataryndaky iň uly krizis
Okeanyň beýleki tarapynda ABŞ hem epiki gurakçylyk bilen ýüzbe-ýüz bolýar.
ABŞ-nyň Gurakçylyk Gözegçisiniň (USDM) maglumatlaryna görä, ýerli ekinleriň we öri meýdanlarynyň uly ýitgileri we umumy suw ýetmezçiligi bilen kesgitlenen günbatar ABŞ-nyň takmynan 6 prosenti örän gurakdyr.
Mundan başga-da, ABŞ-nyň günbatar böleginiň 23 prosenti örän gurakçylykda, bu bolsa "aşa gurakçylyk" derejesinden aşakda ýerleşýär; 26 prosenti güýçli gurakçylykda, suw ýetmezçiligi yzygiderli ýüze çykar we ýerli hökümetler suw çäklendirmelerini girizerler.
Bu, ABŞ-nyň günbatar böleginiň 55 prosentiniň häzirki wagtda güýçli gurakçylykdan ýokarydygyny aňladýar. ABŞ-nyň birnäçe habar beriş serişdeleri munuň 200 ýyldan gowrak wagtyň içinde döredilen iň güýçli gurakçylyk bolandygyny aýtdylar.
Hususan-da, iň köp ilatly ştat bolan Kaliforniýanyň sebitleriniň 100 prosentinde gurakçylyk habar berilýär, 97,5 prosentinde bolsa güýçli gurakçylyk ýa-da ondan ýokary gurakçylyk bolýar.
Günorta Kaliforniýanyň ýaşaýjylaryndan suw sarp edilişini 20 göterim azaltmak soraldy, şol bir wagtyň özünde gubernator Gawin Nýusom iýul aýynyň ahyrynda geçirilen duşuşykda suw serişdeleri boýunça has köp işiň zerurdygyny we oňa nädip ýetmegiň, saklamagyň we paýlamagyň ştatyň bilelikde işlemegini talap etjekdigini aýtdy.
Mundan başga-da, ABŞ-nyň iň uly suw howdany bolan Mid kölü hem howsala saldy. NASA-nyň iýul aýynyň ahyrynda çap eden hemra suratlaryna görä, Mid kölüniň suwy soňky 20 ýylyň dowamynda ep-esli pese gaçdy. 18-nji iýula çenli Midd kölüniň suw derejesi iň ýokary derejäniň diňe 27% -ni düzdi, bu bolsa 1937-nji ýyldan bäri iň pes derejedir.
Ýerleşdirilen wagty: 2022-nji ýylyň 18-nji awgusty