Soňky iki ýylyň dowamynda Türkiýe walýutanyň pese gaçmagyndan we inflýasiýadan ejir çekdi.
2020-nji ýylda täze täç Türkiýä ýene bir zarba urdy we ony çuňňur çökgünlige iterdi. Türkiýäniň ýerli walýuta lirasy rekord derejede pese gaçýar we daşary ýurt walýuta gorlary iň pes derejä düşdi. Terminal birleşdirijileri, pcb platadan plata birleşdirijilerine we Reflektor açar halkasy belläp geçmeli.
Bu ýagdaýda Türkiýe Söwdany goramak atly taýakçany öňe sürdi.
01 Depressiýa
Türkiýäniň ykdysadyýeti 2018-nji ýylyň ikinji ýarymyndan bäri uzak möhletli çökgünlikde, 2020-nji ýyldaky täze täç epidemiýasyndan hasam beterleşen gowşak ykdysadyýetini aýtman geçmeli.
Halkara reýting agentligi bolan “Moody’s” Türkiýäniň daşary ýurt walýuta gorlarynyň dowamly azalmagynyň töleg balansynda töwekgelçilikleri, düzümleýin ykdysady kynçylyklary we maliýe köpürjiklerini döredýändigi sebäpli, 2020-nji ýylyň sentýabr aýynda Türkiýäniň özygtyýarly kredit reýtingini B1-den B2-ä düşürdi.
2020-nji ýylyň üçünji çärýeginde Türkiýäniň ykdysadyýeti dikeldilme meýilini görkezdi. Şeýle-de bolsa, Türkiýäniň Statistika býurosynyň (TUIK) iň soňky maglumatlaryna görä, Türkiýede sarp ediş bahalarynyň indeksi 2020-nji ýylyň dekabr aýynda noýabr aýyndan 1,25%, 2019-njy ýylyň şol döwri bilen deňeşdirilende bolsa 14,6% ýokarlandy.
Dürli harytlaryň we hyzmatlaryň, ulag serişdeleriniň, azyk önümleriniň we alkogolsyz içgileriň bahalary 2019-njy ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende degişlilikde 28,12%, 21,12% we 20,61% ýokarlandy.
Türkiýäniň prezidenti Rejep Taýýip Erdogan daşary syýasatda berk bolsa-da, öz ýurdunda ejiz.
2020-nji ýylyň dekabr aýynyň ortalarynda Erdogan kiçi we orta kärhanalaryň we söwdagärleriň indiki üç aýda ýaşamagyna kömek etmek üçin birnäçe maliýe kömegini yglan etdi. Emma ykdysadyýetçiler gaty giç we kiçi möçberde görülen çäreleriň zyýan çeken Türkiýäniň ykdysadyýetine köp täsir etmezliginiň mümkindigini aýdýarlar.
“MetroPoll”-yň sowalnamaçylar tarapyndan çap edilen soňky sowalnamasyna görä, türk respondentleriniň 25% -i özleriniň esasy zerurlyklaryny hem kanagatlandyryp bilmeýändigini aýtdy. Türkiýäniň Statistika gullugynyň maglumatlaryna görä, Türkiýedäki ykdysady ynam noýabr aýyndaky 89,5-den dekabr aýynda 86,4-e düşdi. 100 baldan aşak islendik baha sosial pessimizmi görkezýär.
Häzirki wagtda dosty Trampyň goldawyny ýitiren Erdogan ÝB bilen gatnaşyklaryny ýuwaş-ýuwaşdan düzetmek umydy bilen Fransiýanyň prezidenti Makrona wideo gepleşikler barada hat ýazyp, ÝB-ne zeýtun şahasyny hödürledi.
Emma “Al Jazeera” teleýaýlymynyň iň soňky habaryna görä, Türkiýede içerki ykdysady ýagdaýyň ýaramazlaşandygyny aýdyp, irki prezident we parlament saýlawlarynyň geçirilmegini talap edip, “raýat dawasynyň” dowam edýändigini aýdýar.
Walýuta kursunyň pese gaçmagy
2020-nji ýyla çenli dünýäde iň erbet görkezijileri görkezen ýurtlaryň arasynda türk lirasynyň ady bolmaly — ýylyň başynda dollara garşy 5,94 rira, dekabr aýynda takmynan 7,5 lila çenli pese gaçdy, ýyllyk pese gaçyş 25% boldy. Braziliýadan soň iň erbet ösýän bazara öwrüldi! 2020-nji ýylyň noýabr aýynyň başynda türk lirasynyň bahasy iň pes derejä düşdi: dollar 8,5 rial boldy.
Bu liranyň pese gaçmagynyň sekizinji ýylydyr we ýyllyk pese gaçyşyň köpüsi 10% -den gowrak boldy. 2012-nji ýylyň 2-nji ýanwarynda liranyň ABŞ dollaryna garşy alyş-çalyş kursy 1,8944 boldy. Emma 2020-nji ýylyň 31-nji dekabrynda liranyň dollara garşy kursy 7,4392-e düşdi, pese gaçyş sekiz ýylyň dowamynda 300% -den gowrak boldy.
Ýurduň walýutasy ep-esli pese gaçanda, importyň bahasy ýokarlanýar we türk importçylarynyň türk lirasynyň häzirki pese gaçmagyna çydap bilmejekdigini aýtmak kyn. Bu ýagdaýda käbir türk işewürleri geleşikleri togtadyp, hatda soňky tölegi togtadyp, harytlary ret edip bilerler.
Daşary ýurt walýuta bazaryna gatyşmak üçin Türkiýe daşary ýurt walýuta gorlaryny diýen ýaly gutardy. Emma netijede lira henizem pese gaçýar, hakyky täsiri çäkli.
Walýuta krizisiniň öňünde Türkiýäniň prezidenti Rejep Taýýip Erdogan bir gezek halky lira satyn almaga we "ykdysady duşmana" garşy durmak üçin "milli kampaniýa" başlamaga çagyrdy. Eger kimdir biri ýassygynyň aşagyna dollar, ýewro ýa-da altyn goýsa, banka baryp, olary türk lirasyna çalşsyn. Bu milli söweş" diýip, Erdogan aýtdy. "Biz ykdysady uruşda ýeňilmeris".
Emma adamlaryň altyny gymmat bahadan satyn almaga meýilli bolan döwründe türkler altyny rekord derejede satyn alýarlar. Üç aýlap yzly-yzyna pese gaçmagyna garamazdan, altyn 2020-nji ýyldan bäri takmynan 19% ýokarlandy.
03 Söwda goragy
Netijede, Türkiýe "söwda goragy" çäresini güýçlendirdi. 2021-nji ýylyň başynda Türkiýe birnäçe ýagdaýy ýatyrdy:
Aslynda, Türkiýe hytaý önümlerine söwda ýeňillikleriniň derňewleriniň has köp geçirilýän ýurdy we 2020-nji ýylda käbir önümlere derňew işlerini we salgytlary girizmegini dowam etdirer.
Türkiýäniň Gümrük gullugynyň geň bir düzgüniniň bardygyny bellemek aýratyn möhümdir, ýagny harytlar ýük alyjynyň ýazmaça razylygy we "harytlary kabul etmekden ýüz öwürmek baradaky bildiriş" bilen porta gaýtarylsa, harytlar Türkiýäniň portuna girenden soň Türkiýäniň emlägine öwrüler. Uzak wagtlap saklanýan portlar ýa-da çykarylmadyk harytlar üçin Gümrük gullugy harytlary eýesi bolmazdan auksionda satmaga hukukly bolar we ilkinji import ediji ilkinji satyn alyjy bolar.
Türkiýäniň Gümrük gullugynyň käbir düzgünleri köp ýyllaryň dowamynda islenilmeýän ýerli alyjylar tarapyndan ulanylyp gelinýär we eksportçylar seresap bolmasalar, olar örän passiw ýagdaýda bolarlar.
Ýakynda Türkiýä eksport edildi, tölegiň howpsuzlygyna üns bermegiňizi haýyş edýärin!
Ýerleşdirilen wagty: 2021-nji ýylyň 4-nji marty