U-Olga Diaz, ilungu lebhunga lesixeko sase-Escondido ixesha elide, ukhuphisana neBhodi yabaPhathi kwiSithili sesi-3, ngokuchasene noKristin Gaspar osele ekho, ofuna ixesha lesibini. Unyulo luza kuba nge-3 kaMatshi. Abo babini bafumene iivoti eziphezulu baza kudibana kwakhona ngoNovemba ukuze bafumane isihloko.
Kutshanje ndidibene nelungu lebhunga kwenye yeendawo zokudlala isidlo sakusasa ezithandwa kakhulu yi-Escondido, iSunnyside Kitchen apho lichaze khona isizathu sokuba libaleke. Njengoko nabani na oye walandela umsebenzi kaDiaz esazi, akathethi kakhulu. Xa ethetha ngemigaqo-nkqubo, ufumana okuninzi okubhala ngako.
“Kuba ndicinga ukuba ndingenza umsebenzi ogqwesileyo,” utshilo ephendula umbuzo othi “Kutheni?” “Linqanaba eliphezulu kurhulumente wasekhaya. Njengomntu osebenze iminyaka elishumi elinesibini, linyathelo elilandelayo. Uthando lwam kukunceda abantu. Ndibe nomsebenzi ondibeke kwimeko yokwenza loo nto.”
KuDiaz, kukho imiba emininzi kodwa emithathu ichaphazela oku: 1) Utshintsho lwemozulu, 2) ukungabi namakhaya okungapheliyo kunye 3) nezindlu ngokubanzi.
Utshintsho lweMozulu: “ISithili sihlulekile ukuvelisa isicwangciso sokusebenza kwemozulu esikhuselekileyo ngokusemthethweni.” Kabini, utsho, izicwangciso zokusebenza kwemozulu ziye zaphikiswa ngempumelelo enkundleni. Kabini, ezo zenziwe yiSithili ziye zabonwa zinganelanga. “Oko akukhange kube yinto enomdla ngokwaneleyo ukuhlangabezana neenjongo zethu zokukhupha igesi ebangela ubushushu. Ukuba, ngexesha endikhethwa ngalo loo nkqubo ayikagqitywa, oko kuya kuba yenye yezinto zokuqala endifuna ukusebenza kuzo noogxa bam.”
Uyibiza ngokuba “ngumcimbi wehlabathi ohamba phambili kakhulu kunesicwangciso seSithili,” esiza kuqala ngokunciphisa ukwanda kophuhliso, okubangela ukuba abantu abaninzi basebenzise iimoto kunokuya emsebenzini ngobuninzi, ngeenyawo okanye ngebhayisekile. Oku akuthethi ukuba kuza kubakho izindlu ezimbalwa, kodwa, utsho, izindlu ezixineneyo. “Ukuba uqhubeka nokwakha, uphuma, uphuma uye kumhlaba ongaphuhliswanga usadala imeko apho abantu kufuneka baqhubele phambili ukuya kuqeshwa ukuze bafumane ukutya, ukutya, ukutya, ipetroli. Yindlela yokuphila engadingi kunyanyekelwa njengoko ibinjalo.”
Kwibhunga usebenzile kulo mba, esebenzisa iSicwangciso Jikelele sika-Escondido ukuzama ukunciphisa uphuhliso lwedolophu ngokupheleleyo. “Leyo yimigaqo endiyikholelwayo ixesha elide,” utshilo uDiaz. “Ibizwa ngokuba kukukhula okukrelekrele. Ikwanokwenzeka ngakumbi kwezoqoqosho kuba sele uneziseko zophuhliso ezikhoyo, iindlela, iilayibrari iivenkile zokutya.” Njengomphathi, ebengayi kunciphisa apho kuvunyelwe khona ukusasazeka. “Ewe kona, kukho isicwangciso esiqhelekileyo esithi ukuba siyalandelwa sisavumela iiyunithi ezingama-50,000 kwizakhiwo. Isixeko ngasinye sinesicwangciso esiqhelekileyo kwaye isithili sinesicwangciso esiqhelekileyo, kunye nabaphathi abasebenza njengegunya lokusetyenziswa komhlaba.”
Ezinye iingcinga ziquka, “Ukwenza konke okusemandleni ukugcina indawo evulekileyo nokufumana okungakumbi. Yifake kwiindawo zokugcina,” utshilo. “Kukho iindlela ezahlukeneyo zokwenza oko. Ngemali karhulumente neyesithili. Kukho imibutho yokulondolozwa komhlaba ngaphakathi kwisithili (njenge-Escondido Creek Conservancy kunye ne-San Dieguito River Park Joint Powers Authority.) Oko kunye nokwandiswa kwendlela kubalulekile kwisithili siphela kwaye kuxhasa iinjongo zokutshintsha kwemozulu.”
Wongeza athi, “Ukwandisa umphezulu wemithi yethu kubalulekile. Ukutyala imithi engakumbi! Imithi ikhupha ikhabhoni emoyeni. Kukho imikhwa emininzi abantu ekufuneka bayitshintshe ukuze balwe notshintsho lwemozulu. Abanye abantu baqhuba kancinci. Abanye bahamba ngeenyawo. Abanye batshintsha imikhwa yokutya ukuze batye inyama encinci—uphawu lwekhabhoni kwishishini lenyama lubalulekile. Ezo zizigqibo zobuqu abantu ekufuneka bazenze. Xa zizonke kufuneka zibe nefuthe. Uninzi lokuvalwa kunye nokunciphisa iimveliso zeplastiki ngoku ziyinto eqhelekileyo xa kwiminyaka engama-20 eyadlulayo kungekho mntu wathetha ngokuthintela iingxowa zeplastiki okanye iingca. Ngoku kubonwa njengento eqhelekileyo ukuyenza, ngakumbi xa kuthelekiswa nayo yonke ividiyo ekwabelwana ngayo malunga nokutshatyalaliswa kweshishini leplastiki kwihlabathi liphela ngokubhekiselele kwinkunkuma edada emilanjeni naselwandle. Abantu ngoku baqaphela ngakumbi ukusebenzisa kwabo ezi zinto.”
Ngokwembono yeSithili, uthi, ukulwa notshintsho lwemozulu “kukufumana iindlela zokuba nezithuthi ezimbalwa nokuba zisezindleleni okanye abantu abahamba imigama emifutshane ukuya emsebenzini. Ngoko ke abantu bafumana iindlela zokufumana into abayidingayo ngaphandle kokuhlala kwiindlela ezinkulu kangangeeyure.”
Oku kusizise kwizindlu. “Into enomdla malunga nezindlu ngokubanzi kukuba urhulumente wengingqi akakhi naziphi na,” utshilo uDiaz.” Usodolophu akaphumi ngaphandle kokusebenzisa isando sakhe izindlu. Sifumana inkxaso-mali karhulumente ngokusebenzisa ulwabiwo lwe-HUD, ngezixhobo zikarhulumente, ngeentlawulo zabaphuhlisi. Sizidlulisela ukuze sizame ukufikelela kwibhalansi yezindlu.” Amacandelo amabini ezindlu ajongwa ngokubanzi, utsho, ziindlu eziphezulu, ezinexabiso eliphezulu kunye nezindlu ezixhaswayo. “Umsebenzi kuphela weshishini lophuhliso kukwenza imali,” utshilo. “Abanalo icebiso lokuziphatha ekufuneka balilandele. Kwelinye icala kukho izindlu ezifikelelekayo ezixhaswayo. Kukho imizekelo emininzi yezindlu ezifikelelekayo ezixhaswayo e-Escondido,” utshilo. “Akukho okwaneleyo koko kodwa kukho imizamo engaphezulu yokuyisombulula. Okushiyekileyo zizindlu ezikumgangatho wokuqala.” Ukhumbula ikhaya lakhe lokuqala, elalilincinci kodwa linokwenzeka ukuthengwa. “Loo mveliso ayiveliswa ngokwenene,” utshilo.
“Kwingxoxo yam nabaphuhlisi ndibuze ukuba kutheni bengayakhi le nto bathi, ‘Akukho nzuzo kuyo’ kuba amaxabiso omhlaba kunye neentlawulo ziphezulu kakhulu,” utshilo uDiaz. Oku kwazisa ingcamango yakhe yezindlu zabasebenzi kumhlaba kawonke-wonke. “Malunga namaxabiso omhlaba, yonke iarhente kawonke-wonke inomhlaba. Izithili zamanzi, isixeko kunye nesithili. Kukho umhlaba ophethwe luluntu. Ngaphakathi kweendawo zesicwangciso ngokubanzi singachonga umhlaba onokuthuthukiswa wezindlu. Umhlaba kawonke-wonke onempahla. Ndingathanda ukuwubeka uluhlu lwempahla kwaye ndenze igunya elidibeneyo.” Uyayithanda imodeli yeJPA kuba idala uxanduva oluhlanganyelweyo kunye negunya elihlanganyelweyo: “Ayisilo uxanduva lwearhente enye kuphela kodwa kunye banokwenza njalo.” Ucebisa iiJPA zomhlaba okhoyo onoburhulumente. “Yenza unxibelelwano nomphathi ekuchongeni umhlaba onokukhiwa. Ekubeni umhlaba ungenandleko kumphuhlisi, ixabiso lomhlaba aliyongxaki.”
Olu lwakhiwo lwezindlu zabasebenzi lunokusasazeka kulo lonke iSithili olubandakanya izixeko ezifuna ukuthatha inxaxheba. Luya kwamkela abasebenzi bakarhulumente abafana nabacimi-mlilo nootitshala. “Kukho amawakawaka abasebenzi bakarhulumente, nokuba sisibhedlele okanye sisithili samanzi okanye isikolo. Ukuze ufaneleke kuya kufuneka udlule kwinkqubo. Ibingayi kuba yasimahla. Eyona nto ingcono,” utshilo, “ingeniso yerenti iya kuhlawulela ulwakhiwo, kodwa abayi kufuneka bahlawulele umhlaba. Oku akuyi kusebenza kuwo wonke umntu kodwa kuya kusebenza kwabanye. Kuya kufuneka uhlale kufutshane nalapho usebenza khona. Akunyanzelekanga ukuba wandise iindlela ezinkulu.” Oku kubuyela kwiinjongo zakhe zotshintsho lwemozulu.
“Yingcamango enomdla kakhulu kwaye ingadinga intsebenziswano eninzi,” utshilo. “Ngokucacileyo ingxaki ayizisombululi ngokwayo, ngoko ke le yingcamango efuna iqhawe. Ngokombono wokuba ngumphathi wesithili ndivakalelwa kukuba ndingayilandela loo ngcamango.”
Uyakuthanda nombono wokukhuthaza iinkampani ezinkulu esele zineendawo zokupaka ezinkulu, ezifana neQualcomm, ukuba zinikele i-10% yendawo yazo yokupaka kwiindawo zokuhlala zabasebenzi. “Bekungayi kuba simahla kodwa bekuya kukubeka kufutshane nomsebenzi wakho. Iindawo zokupaka ngoku ziindawo zokuhlala. Ukususa iindleko zomhlaba kuphuhliso kunciphisa iindleko kubaphuhlisi.” Uyakuthanda nokuphinda usebenzise iivenkile ezinkulu ezindala.
Akukho ngcinga imbi, uthanda iindlela ezininzi. “Kwanecebo le-SANDAG lokwenza uthutho lukawonke-wonke lufikeleleke ngakumbi alikho malunga nokukhupha wonke umntu emotweni yakhe, kodwa liphantsi kweepesenti ezilishumi,” utshilo. “Okunciphisa ukukhutshwa kwegesi ezibangela ukufudumala komhlaba. Kufuneka wenze zonke ezo zinto, kwaye akusiyo urhulumente kuphela, kodwa zonke iintlobo zabantu abazama ukuzifezekisa kunye.”
Ugxininisa ukuba “asifuni ukwakha nantoni na nje. Sifuna iimveliso ezisemgangathweni ophezulu eziya kuhlala zintle kwiminyaka engamashumi amahlanu ezayo. Kubalulekile ukwakha kuba sinengxaki yokubonelela ngezinto, kodwa asinakwakha ngaphandle komgangatho wobomi, ngaphandle kokongeza iindlela kunye nezinto eziluncedo. Okanye abantu abayi kufuna ukuhlala apho.”
UDiaz ufuna ukugxila ekuswelekeni kwezindlu okungapheliyo. Xa wayesebenza kwi-Interfaith, wabona, “ngokusondeleyo indlela iinkonzo zentlalo ezisebenza ngayo nezingasebenzi ngayo. Kwaye indlela iSithili esisebenzisana ngayo nemibutho engenzi nzuzo. Isabelo esikhulu sebhajethi yeSithili se-$6.3 yeebhiliyoni siya kwiNkonzo yezeMpilo kunye neyoLuntu. Enye yeendlela abasasaza ngayo kukubonelela ngezibonelelo kwimibutho engenzi nzuzo. Ibeka imigangatho yendlela abanceda ngayo abantu, ngokusebenzisa amanyathelo okuzimela ukuze bakuncede ubuyele kwimo yakho. Leyo ibiyingqwalasela, ukunceda abantu babuyele kwimo yabo.”
Into engafakwanga kule modeli, utsho, luvelwano nokwamkelwa. “Kukho iqela labantu esiya kuhlala silinyamekela. Xa udibana nabantu abangenamakhaya, uya kuqonda ukuba akunamsebenzi ukuba zingaphi izibonelelo ezinikezelwa yiSithili, ukuzimela akuyonto inokwenzeka kuye wonke umntu. Ndithetha ngabantu abaneengxaki zempilo yengqondo ezingenakoyiswa. Akunabuntu ukucinga ukuba baya kufikelela kwinqanaba ebomini apho bangasayi kufuna ulwalathiso. Akukho bukhulu bunye obufanelekileyo bokujongana naloo meko.”
Ukholelwa ukuba uluntu lungaphezulu kwesiqingatha sabantu abangenamakhaya. “Ipesenti enkulu ifuna inkxaso eqhubekayo.” Uyayithanda indlela yokuthembeka esetyenziswa yi-Veterans Administration kwabanye babathengi bayo. “Amajoni ahlala engenamakhaya ixesha elide, awayiphathi kakuhle imali yawo. Ayaxhatshazwa. Uqesha umntu ukuba alawule imali yakhe, ahlawule irenti, athenge ukutya. Oko kunengqiqo kum kuba kubonakala ngathi kuya kusombulula iingxaki ezininzi kubantu abangakwaziyo ukuzenzela. Ndiyabazi abantu abafumana itshekhi yabo yezibonelelo kwaye kwiintsuku ezimbalwa iphelile. Bayayiphazamisa. Ukuba unabantu abakuloo meko ngokuphindaphindiweyo—kwaye siyazi ukuba bangoobani—kufuneka ukwazi ukungenelela ukubanceda bangabi kuloo meko.”
Ngokucacileyo imithetho kuya kufuneka itshintshwe ukuze kufezwe loo nto. Emva koko kwabo bafuna indawo yokulala, kusekho imfuneko yokwakha indawo yokubalungiselela. “Ndiyayithanda imodeli yegumbi lokulala. Iindawo ezininzi zifuna inkxaso nokuba namagumbi ahlukeneyo, kodwa anendawo eqhelekileyo, kunye nekhefi ukuze ube nabasebenzi abakwindawo ukuqinisekisa ukuba bakhuselekile kwaye banikwe amayeza kwaye bafumana uncedo abaludingayo. Imodeli yezindlu ibikukwakha iiflethi kodwa ndiyayithanda indawo yokuhlala, kuba inika amathuba okunxibelelana.”
Ebuzwa uluvo lwakhe ngesicwangciso se-SOS, iMeasure A, uDiaz uthe, “Andiyixhasi loo nto. Ndiphendula loo mbuzo ngenyaniso xa ubuzwa. Ndiza kuyivotela. Andoyiki imiphumo ye-SOS. Ifana kakhulu neProp. S apha e-Escondido, ebilapha amashumi eminyaka. Ayinawo umda wokukhula. Konke ekwenzayo kukumisa iSicwangciso Jikelele. Esi sicwangciso siveliswa ngoncedo loluntu kunye nomzamo omkhulu wokuyila nokucwangcisa ukukhula kwesixeko kwixesha elizayo.”
Isicwangciso-Jikelele seSithili sikwaveliswe ngeentlanganiso ezininzi zikawonke-wonke kunye neengcebiso. “Wakuba uneSicwangciso-Jikelele esivunyiweyo ngabavoti, i-SOS iya kuyimisa ukuze utshintsho lufune imvume yabavoti. Andicingi ukuba yinto embi leyo. Ivumela ukuthembana kwinkqubo yokucwangcisa. Kukho ibinzana elininzi elijikeleze loo nto. Andingomntu onokubangela ingxaki ngayo. Andithandi ukucaphukisa abantu okanye ukoyikisa abantu. Ukuba i-SOS iyadlula, sonke siza kulunga. Ukuba ayidluli, akukho nto itshintshayo.”
UDiaz akakholwa sisityholo sokuba into efana ne-SOS yongeza ukungabi namakhaya. “Iyayimisa nje iplani. Sele besakha kuyo. Ayitshintshi iplani. Yakha apho uvumelekileyo ukwakha khona. Into ekuphela kwayo eya kuyenza kube nzima ukuyenza kukucinga ngomhlaba.”
Uthi, eyona nto iphambili yento efana ne-SOS kukungabikho kokuthembana kwiiarhente zikarhulumente. “Ungayifumana njani kwakhona intembeko? Akucaci ukuba kwiSithili kukho unxibelelwano olubalulekileyo phakathi kwebhodi noluntu.
Ixesha lokuposa: Jan-02-2020





